मुंबई: महाराष्ट्रातील वाढता उन्हाचा तडाखा आणि उष्णतेच्या लाटेची शक्यता लक्षात घेता, राज्य शासनाने शहरी भागातील बाह्य (मैदानी) असंघटित कामगारांच्या संरक्षणासाठी महत्त्वपूर्ण मार्गदर्शक सूचना (SOP) जारी केल्या आहेत. विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील अति-जोखमीच्या १५ जिल्ह्यांवर यामध्ये विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.
१५ जिल्ह्यांत ‘हीट ॲक्शन प्लॅन’ लागू
राज्य उष्णता कृती आराखड्यानुसार, महाराष्ट्रातील १५ जिल्हे उष्णतेच्या बाबतीत अत्यंत संवेदनशील म्हणून घोषित करण्यात आले आहेत. यामध्ये लातूर, अमरावती, यवतमाळ, वाशीम, अकोला, बुलढाणा, नागपूर, वर्धा, चंद्रपूर, गोंदिया, भंडारा, जळगाव, नंदुरबार, धुळे आणि नांदेड या जिल्ह्यांचा समावेश आहे. येथील महानगरपालिका आणि नगरपालिकांना या सूचनांची तातडीने अंमलबजावणी करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत.
कोणाला मिळणार संरक्षण?
ही नियमावली प्रामुख्याने उन्हात काम करणाऱ्या खालील घटकांसाठी तयार करण्यात आली आहे:
फेरीवाले आणि हमाल.
बांधकाम व दैनंदिन मजूर.
वाहतूक पोलीस आणि स्वच्छता कर्मचारी.
डिलिव्हरी बॉईज (गिग कामगार) आणि रिक्षा चालक.
इशार्यानुसार होणार कारवाई (कलर कोड सिस्टिम)
भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) इशाऱ्यानुसार उपाययोजना सक्रिय केल्या जातील:
पिवळा इशारा (Yellow Alert): सलग २ दिवस उष्णतेची लाट असल्यास जनजागृती सुरू केली जाईल.
केशरी इशारा (Orange Alert): सलग ४ दिवस लाट किंवा २ दिवस तीव्र उष्णता असल्यास सर्व उपाययोजना पूर्णपणे लागू होतील.
लाल इशारा (Red Alert): तीव्र उष्णता सलग २ दिवसांपेक्षा जास्त असल्यास, अनावश्यक बाहेरील कामांवर निर्बंध लादले जातील.
प्रमुख उपाययोजना आणि सुविधा:
१. पाणीपुरवठा: बाजारपेठ, चौक आणि ट्रॅफिक सिग्नलवर पिण्याच्या पाण्याचे बूथ उभारले जातील. कामगारांना ओआरएस (ORS) आणि इलेक्ट्रोलाइट पावडरचे वाटप करण्यात येईल.
२. थंडावा केंद्रे: दुपारच्या वेळी सार्वजनिक बागा खुल्या ठेवल्या जातील. शाळा किंवा सरकारी इमारतींचे ‘कूलिंग शेल्टर’मध्ये रूपांतर करून तिथे पंखे आणि चटयांची सोय केली जाईल.
३. वैद्यकीय मदत: प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये उष्माघातावरील उपचारासाठी विशेष किट आणि १०८ रुग्णवाहिका सज्ज ठेवल्या जातील. आशा स्वयंसेविकांना विशेष प्रशिक्षण दिले जाईल.
४. महिलांची सुरक्षितता: कामाच्या ठिकाणी महिलांसाठी सुरक्षित वाहतूक, योग्य प्रकाशयोजना आणि संरक्षणात्मक सुविधांची खात्री जिल्हा कामगार विभाग करेल.
शहरी नियोजनात बदल
भविष्यात शहरांमध्ये ‘कूल रूफ’ (थंड छप्पर), वृक्षारोपण आणि मिस्टिंग सिस्टिम (पाण्याचे फवारे) बसवण्यावर भर दिला जाणार आहे. नियोक्त्यांनी कामगारांना टोपी, पाण्याच्या बाटल्या आणि कूलिंग टॉवेल देण्याचे आवाहनही शासनाने केले आहे.
आपत्कालीन मदतीसाठी संपर्क:
कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीत मदतीसाठी खालील क्रमांकावर संपर्क साधण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे:
जिल्हा नियंत्रण कक्ष: १०७७
रुग्णवाहिका: १०८
राज्य नियंत्रण कक्ष: १०७० / ०२२-२२०२७९९०
पोलीस हेल्पलाईन: ११२
ही मार्गदर्शक तत्वे एनडीएमए (NDMA) आणि राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाच्या निकषांनुसार तयार करण्यात आली असून, यामुळे कडाक्याच्या उन्हात राबणाऱ्या हजारो हातांना मोठा दिलासा मिळणार आहे.
