बीड/प्रतिनिधी
दरवर्षी २४ एप्रिल रोजी साजरा केला जाणारा ‘राष्ट्रीय पंचायती राज दिन’ देशातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या कार्याचा आढावा घेण्याचा आणि तळागाळातील लोकशाही अधिक सक्षम करण्याचा संदेश देणारा महत्त्वाचा दिवस ठरतो. यंदाही विविध ठिकाणी या दिनानिमित्त कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले असून ग्रामपंचायतींच्या कार्यक्षमतेवर भर देण्यात येत आहे.
भारताची लोकशाही केवळ निवडणुकांपुरती मर्यादित नसून ती ग्रामीण भागातील नागरिकांच्या सक्रिय सहभागातून सशक्त बनते. पंचायती राज व्यवस्था ही या लोकशाहीचा पाया मानली जाते. गावपातळीवरील ग्रामसभा, ग्रामपंचायत, पंचायत समिती आणि जिल्हा परिषद या संस्थांमार्फत स्थानिक प्रश्नांवर निर्णय घेतले जातात आणि विकासकामांची अंमलबजावणी केली जाते.
स्वातंत्र्यानंतर पंचायती राज व्यवस्थेला बळकटी देण्यासाठी अनेक समित्यांनी शिफारसी केल्या. त्यानंतर १९९२ साली करण्यात आलेल्या ७३व्या घटनादुरुस्तीमुळे या व्यवस्थेला संविधानिक दर्जा प्राप्त झाला. २४ एप्रिल १९९३ पासून ही दुरुस्ती लागू झाली आणि त्याच स्मरणार्थ हा दिवस साजरा केला जातो.
या व्यवस्थेचे वैशिष्ट्य म्हणजे ग्रामसभेला दिलेले महत्त्व. गावातील सर्व प्रौढ नागरिकांना निर्णय प्रक्रियेत सहभागी होण्याची संधी मिळते. यामुळे लोकशाही अधिक समावेशक बनते. तसेच अनुसूचित जाती, जमाती आणि महिलांसाठी आरक्षणाच्या तरतुदीमुळे सत्तेत सर्व घटकांचा सहभाग वाढला आहे. ग्रामीण भागात महिला नेतृत्व मोठ्या प्रमाणात पुढे येत असून विकासकामांमध्ये त्यांचा प्रभाव दिसून येत आहे.
पंचायती राज संस्थांमार्फत पाणीपुरवठा, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य, शेती आणि रोजगारनिर्मिती यांसारख्या विविध क्षेत्रांत कामे केली जातात. शासनाच्या योजना तळागाळापर्यंत पोहोचवण्यात या संस्थांची महत्त्वपूर्ण भूमिका असते. त्यामुळे ग्रामीण विकासाचा कणा म्हणून या व्यवस्थेकडे पाहिले जाते.
तथापि, या व्यवस्थेसमोर काही आव्हानेही आहेत. आर्थिक स्वायत्ततेचा अभाव, प्रशासकीय अडथळे, राजकीय हस्तक्षेप आणि ग्रामसभांमधील कमी उपस्थिती यामुळे कार्यक्षमतेवर परिणाम होत असल्याचे दिसून येते. यावर उपाय म्हणून स्थानिक संस्थांना अधिक निधी, अधिकार आणि प्रशिक्षण देण्याची गरज व्यक्त केली जात आहे.
तंत्रज्ञानाच्या वापरामुळे पंचायती राज व्यवस्थेला नवे बळ मिळत आहे. ई-गव्हर्नन्स, ऑनलाइन सेवा आणि सामाजिक लेखापरीक्षणाच्या माध्यमातून पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व वाढवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
राष्ट्रीय पंचायती राज दिनानिमित्त अनेक ठिकाणी उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या ग्रामपंचायतींचा सन्मान करण्यात येत असून जनजागृती कार्यक्रम राबवले जात आहेत. स्थानिक पातळीवर नागरिकांनी सक्रिय सहभाग घेतल्यासच लोकशाही अधिक मजबूत होईल, असे मत व्यक्त केले जात आहे.
या निमित्ताने प्रत्येक नागरिकाने ग्रामसभेत सहभागी होऊन स्थानिक प्रश्नांवर आपले मत मांडणे आणि विकास प्रक्रियेत योगदान देणे आवश्यक असल्याचे आवाहन करण्यात येत आहे. पंचायती राज व्यवस्था सशक्त झाल्यास देशाचा सर्वांगीण आणि शाश्वत विकास साध्य होऊ शकतो, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.
*डॉ. राजेंद्र बगाटे, (लेखक, समाजशास्त्राचे अभ्यासक आहेत)* ईमेल – bagate.rajendra5@gmail.com
